DEL118 – 11204920 Klimaatadaptatie in de praktijk

Aanleiding van het project

De opgave waar we in de Nederlandse zandgebieden voor staan is de transitie naar een klimaatbestendige inrichting en beheer. Hiervoor is een afwegingskader nodig voor de te maken keuzes, rekening houdend met het bodem- en watersysteem en de interacties tussen actoren (vanuit landbouw, natuur, industrie, drinkwater, bebouwing). Dit afwegingskader wordt gebaseerd op beslissingsondersteunende systemen (modellen), toekomstverkenningen (scenariostudies) en processen voor implementatie van de transitie in de zandgebieden. De gewenste transitie betekent een aangepast water- en bodembeheer gericht op duurzaam gebruik en in stand houden van natuurlijke systemen waarbij de zoetwatervoorraad, bodem- en (grond)waterkwaliteit, voedselzekerheid en natuur (biodiversiteit) op lange termijn geborgd zijn. Het is van belang om -gegeven de verwachte klimaatverandering- de toekomstige watervraag en het wateraanbod van alle actoren beter in balans te brengen rekening houdend met de verschillende belangen en gericht op een duurzame circulaire economische inrichting, gebruik en beheer. Onderdeel daarvan is de vraag hoe de landbouw zich kan aanpassen aan veranderende klimatologische omstandigheden. Denk daarbij aan het ontwikkelen van systemen om actief en actueel op veranderende weersinvloeden te kunnen reageren om de voedselproductiesystemen robuuster te maken. Ook denken we na over de consequenties en kansen. Aanleiding voor het van 1) de uitspraak van de Raad van State dat het Programma Aanpak Stikstof (PAS) niet als basis mag dienen voor toestemming project voor activiteiten en 2) het nieuwe Nederlandse landbouwbeleid gericht op het sluiten van kringlopen voor de klimaatbestendige inrichting en gebruik van stroomgebieden. Gegeven de onzekere toekomst hebben de verschillende actoren in gebieden behoefte aan informatie over effectiviteit van maatregelen (handelingsperspectief) en aan ontwikkelpaden om de transitie daadwerkelijk en gezamenlijk vorm te geven. De onzekerheid wordt ingegeven door klimaatverandering met bijbehorende toename van zowel droogte als wateroverlast, door omschakeling naar alternatieve teeltsystemen / hoogwaardige teelten en ook door de snelle technologische ontwikkelingen. Ook kunnen keuzes die gemaakt worden door de ene sector invloed hebben op andere sectoren (zowel positief als negatief). Ontwikkelpaden (of zoals de IPCC het noemt climate development pathways vormen een mechanisme voor flexibele aanpassing aan de voortdurend veranderende omstandigheden; gebiedsplannen veranderen in een langlopend dynamisch planproces waarin wanneer nodig bijstellingen mogelijk zijn. Deze ontwikkelpaden dienen gevoed te worden met actuele kennis en informatie van de werking van het bodem-watersysteem (proceskennis), de effectiviteit van maatregelen en ingrepen in dat systeem door verschillende actoren, en van projecties van klimatologische en sociaaleconomische ontwikkelingen. In dit project geven we dit concreet vorm. Bestaande ruimtelijke planningsmethodieken zijn onvoldoende flexibel om de transities die nu aan de orde zijn te faciliteren.

Doel van het project

Doel: vormgeven en uitwerken van handvatten voor de transitie naar een klimaatbestendige inrichting en gebruik en beheer van het water- en bodemsysteem voor (kringloop)landbouw en natuur in de Nederlandse zandgebieden

Omschrijving van de activiteiten

Gedetailleerde informatie op het niveau van acties en globale planning is
nog niet beschikbaar. Dit wordt uitgewerkt worden in samenspraak met alle
projectpartners, waarbij wij voorstellen de aanpak onder het \\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\’penvoerende /
trekkende\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\’ TKI spoor (in dit geval Agri & Food) leidend te laten zijn. Vanuit
A&F is vereist dat uiterlijk 1 Februari 2020 het definitief projectplan (en de
samenwerkingsovereenkomst) beschikbaar gesteld moet zijn.
Daarnaast is in het overkoepelend programma uitgegaan van een
inceptieperiode van 3 maanden (dus na start project) waarin de definitieve
taakverdeling wordt uitgewerkt, alsmede afspraken over uitwerken van
deelprojecten binnen de werkpakketten en hoofdlijnen voor uitvoering van de
gehele projectperiode. Dit is dan ook het moment waarop wij nader inzicht
kunnen verschaffen in de planning en begroting voor de verschillende
activiteiten.
Activiteit Type activiteit Rol partijen
A. Ontwikkelpaden
1. Ontwikkeling methodiek
van adaptief ontwerp voor
ontwikkelpaden in nauwe
samenhang met de andere
werkpakketten.
2. Samenbrengen van de
relevante stakeholders,
gebruikers en de Industrieel onderzoek
organisatie / coördinatie
van het (gezamenlijke)
leerproces hoe de
methodiek van
ontwikkelpaden bij kan
dragen aan een
klimaatbestendige
inrichting.
WENR, Deltares,
Radboud Universiteit,
Waterschappen,
Provincies
3. Integratie van kennis over
het fysieke systeem en de
sociaal-maatschappelijke
context – aansluitend op
het onderdeel
toekomstverkenningen.
4. Integratie van
praktijkkennis- en ervaring
met de ontwikkeling van
(innovatieve) instrumenten
en maatregelen
5. Doorwerking van
ervaringen uit de proeftuin
naar buiten toe /
opschalen en doorlopende
uitbreiding van het netwerk
6. Coördinatie en overleg
B. Proeftuinen en Living Labs
Het aandeel vanuit het
Deltatechnologie spoor in de
proeftuinen en living labs is
beperkt.
De proeftuinen en living labs
zullen belangrijke informatie
aanlever

Verwachte resultaten

Resultaat/Product: handvatten, tools en werkwijzen, technische en sociaaleconomische
informatie voor gebruik bij het vormgeven van ontwikkelpaden
voor klimaatadaptatie. In de loop van de vier jaren die het project duurt
werken we aan de volgende tussenresultaten:
a. Uitwerken methodiek ontwikkel paden als flexibele werkwijze om de
transitie naar een klimaatbestendige inrichting vorm te geven voor
landbouw en natuur;
b. Samenwerkingsvormen met actoren om gezamenlijk tools te
ontwikkelen en te komen tot co-creatie voor het project en de
klimaatbestendige inrichting van gebieden gericht op de werking van
natuurlijke processen;
c. Verzamelen van data uit de proeftuinen en living labs (technisch, economisch, sociaal) om meer en beter inzicht te krijgen in
effectiviteit van maatregelen, verdienmodellen en gebiedsprocessen;
d. Ontwikkelen enlof verbeteren van tools (processen, modellen,
optimalisatie, analyse en visualisatie, beslissingsondersteunende
systemen) o.b.v. de proceskennis die volgt uit c. en de a;
e. Toepassen van de tools in proefgebieden (toekomstverkenningen)
om de ontwikkelpaden voor deze gebieden te voeden en richting te
geven;
f. Handvatten voor ontwikkelpaden (op basis van a time) voor de
proefgebieden om richting te geven aan de benodigde
klimaatbestendige inrichting van het bodem- en watersysteem en
duurzaam economisch gebruik in stroomgebieden.
In de inceptiefase van het totaalproject (crossover) wordt dit nader
uitgewerkt, inclusief een planning op hoofdlijnen.

Innovativiteit

Innovatief is onder andere de combinatie van adaptieve ontwikkelpaden met
aandacht voor zowel het fysieke en sociaal-economische systeem, die
gevoed en getoetst worden aan de hand van resultaten uit proeftuinen, living
labs en geavanceerde modellen, waarbij bovendien samengewerkt wordt
door een groot aantal partijen uit verschillende sectoren. Effectbepalingen en
afwegingen worden op verschillende schaalniveaus van perceel niveau tot
stroomgebied gecombineerd, om te komen tot optimale inrichting en beheer.
Daarbij is de uitdaging om daadwerkelijk integrale afwegingen te maken op
stroomgebiedsniveau en ingrepen dus te toetsen / optimaliseren op alle
aspecten die van belang zijn (piekafvoeren, basisafvoeren, GGOR,
NATURA2000, KRW, etc…). Effectbepaling waarbij alle facetten van het
watersysteem worden meegenomen (grondwaterstanden, bodemvocht,
kwel, afvoer-regimes; piekafvoeren-basisafvoeren en waterkwaliteit) en
integraal alle wateropgaven worden afgewogen voor verschillende functies
in het systeem, is niet eerder toegepast maar is essentieel voor duurzame
inrichting, gebruik en beheer van het landschap.
Het concept van ontwikkelpaden wordt nog nauwelijks of niet door de
waterschappen gebruikt om te anticiperen op mogelijke sociaaleconomische
ontwikkelingen en/of klimaatverandering. Niet in de beleidsvorming en niet in
de toepassing in gebiedsprocessen. De kennis en ervaring om deze
Innovatief gehalte werkwijze op regionale en lokale schaal toe te kunnen passen moet worden
ontleend aan (inter)nationale studies. Daarbij zullen oplossingen moeten
worden gezocht voor gebruik van deze werkwijze op deze detailschalen.
Ook moet worden verkend hoe deze werkwijze in gebiedsprojecten kan
worden geïmplementeerd. We zullen invulling geven aan het concept van
ontwikkelpaden in een traject van co-creatie tussen kennisinstituten en
stakeholders (o.a. waterschappen en provincies) om te garanderen dat dit
innovatief instrumentarium aansluit bij de inter

Valorisatie

Voor de partners (in bijzonder waterschappen, provincies,
landbouwsector) levert dit project . het volgende op: handvatten voor transitie op basis van ontwikkelpaden (procesbenadering)
. en instrumenten voor het maken van afwegingen; antwoorden op kennisvragen, zoals effecten van beoogde maatregelen
voor waterschappen en alle betrokken actoren in een gebied en voor
verschillende vormen van landgebruik, inclusief nieuwe (circulaire)
. verdienmodellen; inzicht in ruimtelijke, economische en ecologische consequenties van
. maatregelen; inzetbaarheid van instrumenten (zoals modellen, afwegingskader, procesaanpak lerende omgeving).

Voor de Missies Landbouw, Water, Voedsel (thema Klimaatbestendig
landelijk en stedelijk gebied) levert dit project een bijdrage aan de transitie
naar een klimaatbestendige inrichting en aan
1. oplossingsstrategieën voor droogte, wateroverlast en waterkwaliteit in
relatie tot land- en tuinbouw en natuur voor de droge zandgronden.
2. bodembeheer gericht op het verbeteren van watervasthoudend
vermogen
Met dit project sluiten we aan bij het doel zoals beschreven in missie C
(Klimaatbestendig landelijk en stedelijk gebied) van de kennis en innovatie
agenda Landbouw, Water en Voedsel: Voor gebieden waar (in de toekomst)
onvoldoende mogelijkheden zijn om met waterbeheer klimaatproblemen op te vangen zijn in 2030 een tiental voorbeelden gereed van nieuwe
bedrijfsconcepten inclusief verdienmodellen voor agrariërs en vijf nieuwe
productieketens operationeel waarmee nieuw toekomstperspectief wordt
geboden aan agrarische bedrijven
Voor de maatschappij bieden we handvatten voor de transitie naar een
klimaatbestendige inrichting van het landelijk gebied; voor samenwerkingsvormen
met actoren en participatie in gebiedsprocessen; kennisoverdracht
en inzetbaar instrumentarium.
Voor de landbouwsector levert dit project technische oplossingen voor
klimaatbestendig bodem- en waterbeheer, suggesties voor alternatieve
gewassen, verdien

Link naar projectresultaten…